Zbrodnia katyńska 

17 września 1939 roku ZSRS dokonał agresji na Polskę, w zgodzie z postanowieniami Paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku. Na mocy układu niemiecko-sowieckiego z 28 września 1939 roku 52% terytorium II Rzeczypospolitej znalazło się pod okupacją sowiecką, a reszta pod niemiecką. Znajdujące się na terenach okupacji sowieckiej oddziały Wojska Polskiego zostały zmuszone do złożenia broni przed sowiecką Armią Czerwoną. W wyniku tego 200 tysięcy żołnierzy polskich znalazło się w niewoli sowieckiej.

Strefy interesów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i III Rzeszy na terytorium II Rzeczypospolitej zgodnie z ustaleniami radziecko-niemieckiego układu o przyjaźni i granicy z 28 września 1939 roku. Autorstwa Mathiasrex, Maciej Szczepańczyk, bazuje na pracy użytkownika: Poznaniak - Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=37451055

23 sierpnia 1939 roku w Moskwie. Od lewej stoją: szef działu prawnego niemieckiego MSZ Friedrich Gauss, niemiecki minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop, Józef Stalin oraz minister spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow. Autorstwa Mikhail Mikhaylovich Kalashnikov - http://mtdata.ru/u25/photo72FB/20634308905-0/original.jpg, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=77825023

Polscy jeńcy wojenni wzięci do niewoli we wrześniu 1939 roku przez Armię Czerwoną zostali następnie wbrew konwencjom międzynarodowym przekazani sowieckiej policji politycznej, czyli NKWD, które skupiło ich w specjalnie utworzonym systemie obozów podlegającym Zarządowi do Spraw Jeńców Wojennych. Nastąpiło to po oddzieleniu oficerów od szeregowych i oficerów których przekazano stronie niemieckiej, skierowano do pracy przymusowej w obozach Gułagu lub zwolniono. NKWD aresztowało również funkcjonariuszy Policji Państwowej, Korpusu Ochrony Pogranicza i innych formacji mundurowych razem i podoficerami, a także ziemian, fabrykantów i urzędników. Po różnych działaniach mających miejsce do marca 1940 roku, m.in. przemieszczeniach, wyselekcjonowaniu osób gotowych do współpracy po indywidualnych szczegółowych przesłuchaniach wszystkich jeńców, aresztowaniach w obozach, większość oficerów Wojska Polskiego i policjantów więzionych w ZSRS – ok. 15 tys. – umieszczono w trzech obozach specjalnych: obozie w Kozielsku (urządzonym w dawnej prawosławnej Pustelni Optyńskiej), obozie w Starobielsku i obozie w Ostaszkowie (gdzie przetrzymywani byli funkcjonariusze Policji, KOP, Straży Granicznej i Służby Więziennej).
Jednak część jeńców nie trafiła do obozów- zgodnie z rozkazami Ławrientija Berii, potraktowano ich wbrew konwencji jako tanią, niewolniczą siłę roboczą i umieszczono w obozach pracy przymusowej. Jeńcy, niezależnie od posiadanych kwalifikacji, pracowali wyłącznie na stanowiskach robotniczych 

Ostatecznie, w dniu 5 marca 1940 roku władze sowieckie zdecydowały o rozstrzelaniu polskich oficerów. Stało się tak, na skutek  stosownego  wniosku Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych (szefa NKWD), Ławrientija Berii do Biura Politycznego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), na czele którego stał Józef Stalin. 

Notatka szefa NKWD Ławrentina Berii do Józefa Stalina z propozycją wymordowania polskich jeńców z marca 1940 roku z podpisami: Stalina, Woroszyłowa, Mołotowa, i Mikojana. Kolorowy skan z oryginalnego dokumentu. Miejsce przechowywania: Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (RGASPI), ul. Bolszaja Dmitrowka 15, Moskwa, sygnatura dokumentu: F.17 op. 166 sprawa 621 str. 130-133 (od 2003; w latach 1991 - 2003 był przechowywany w Archiwum Prezydenta Federacji Rosyjskiej w zbiorze "Zamkniety pakiet nr 1").

Tłumaczenie z języka rosyjskiego:

Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (Bolszewików).
KOMITET CENTRALNY Nr P13/144 Tow. Beria 5 marca, 1940 Wyciąg z protokołu nr 13 posiedzenia Biura Politycznego Komitetu Centralnego Uchwala 144 - 5 marca, 1940 w sprawie przedłożonej przez NKWD ZSSR
I. Polecić NKWD ZSSR:
1) sprawy 14 700 osób znajdujących się w obozach dla jeńców wojennych - byłych polskich oficerów, urzędników państwowych, obszarników, policjantów, agentów wywiadu, żandarmów, osadników i służby więziennej, 2) jak tez sprawy aresztowanych i znajdujących się w więzieniach w zachodnich obwodach Ukrainy i Białorusi osób w liczbie 11 000 - członków różnych kontrrewolucyjnych organizacji szpiegowskich i dywersanckich, byłych obszarników, fabrykantów, byłych polskich oficerów, urzędników państwowych i uciekinierów - rozpatrzyć w trybie specjalnym z zastosowaniem wobec nich najwyższego wymiaru kary - rozstrzelania.
II. rozpatrzenie spraw przeprowadzić bez wzywania zatrzymanych i bez przedstawienia zarzutów, decyzji o zakończeniu śledztwa i aktu oskarżenia - w następującym trybie:
a) wobec osób znajdujących się w obozach dla jeńców wojennych - na podstawie informacji przedłożonej przez Zarząd Spraw Jeńców Wojennych NKWD ZSSR,
b) wobec osób zatrzymanych - na podstawie informacji przedłożone przez NKWD Ukraińskiej SSR i NKWD Białoruskiej SSR.
III. Rozpatrzenie spraw i powzięcie uchwały nałożyć na trójkę towarzyszy w składzie: Mierkulow, Kobulow i Basztakow (Naczelnik I Wydziału Specjalnego NKWD ZSSR). Sekretarz Komitetu Centralnego

Wyciąg z protokołu nr 13 posiedzeń Biura Politycznego - Decyzja w sprawie wymordowania polskich jeńców wojennych i więźniów. Zgoda i jednocześnie polecenie wykonania uprzedniej propozycji Ławrentina Berii. Oryginał dokumentu wykonany w 2 egzemlarzach: jeden z dn. 5.3.1940 dla Ławrentina Berii, drugi sprządzony dn. 27.2.1959 dla Aleksandra Szelepina (szef KGB na początku rządów Nikity Chruszczowa). Miejsce przechowywania wyciągu: Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (RGASPI), ul. Bolszaja Dmitrowka 15, Moskwa, sygnatura dokumentu: F.17 op. 166 sprawa 621 str. 134-135 (od 2003; w latach 1991 - 2003 był przechowywany w Archiwum Prezydenta Federacji Rosyjskiej w zbiorze "Zamkniety pakiet nr 1").

Owo Pismo zostało podpisane przez Józefa Stalina, Klimienta Woroszyłowa, Wiaczesława Mołotowa (ówczesnego premiera ZSRS), komisarza (ministra) handlu zagranicznego Anastasa Mikojana, ówczesnego Przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRS, Michaiła Kalinina ( czyli nominalną głowę państwa sowieckiego), oraz zastępcę szefa rządu Łazara Kaganowicza.
Na jego mocy NKWD rozstrzelało wiosną 1940 roku około 15 tysięcy polskich oficerów i pochowało ich w zbiorowych mogiłach. Mordowanie polskich oficerów rozpoczęto między 3 a 5 kwietnia 1940 roku. Jeńców przetrzymywanych w Kozielsku w wywieziono do lasu w miejscowości Katyń koło Smoleńska, gdzie ofiary przeprowadzano nad wykopane wcześniej masowe mogiły i zabijano strzałami z pistoletu w tył głowy, tych który ten strzał przeżyli dobijano bagnetami. Operacją kierował szef NKWD w Smoleńsku, Iwan Stelmach. Jeńców ze Starobielska zamordowano w katowni NKWD w Charkowie i pochowano w pobliżu miasta, a jeńców z Ostaszkowa zamordowano w katowni NKWD w Twerze i pochowano w okolicach wsi Miednoje. Łącznie ofiarą zbrodni katyńskiej padło 14,5 tysiąca osób. Wciąż nie jest znany los osób około 11 tysięcy osób, którzy zostali wymordowani w więzieniach w  Kijowie i Mińsku. Według niektórych przypuszczeń mogli zostać zatopieni na rosyjskim Morzu Białym. Władze sowieckie odstąpiły od zamordowanie zaledwie 450 oficerów, czyli 3 procent wszystkich przetrzymywanych jeńców. 

Zdjęcie z 1943 roku z ekshumacji ciał polskich oficerów zamordowanych przez NKWD w Katyniu w 1940.

Zbrodnia katyńska została po raz pierwszy ujawniona przez III Rzeszę Niemiecką 13 kwietnia 1943 roku, którzy odkryli groby polskich oficerów w Katyniu. Józef Stalin w reakcji na to, ogłosił, że Polaków zamordowali Niemcy. Reakcję polskiego rządu na uchodźstwie w Londynie, który zwrócił się o zbadanie mogił katyńskich przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż, w celu wyjaśnienia wszystkich okoliczności zbrodni, Stalin wykorzystał do zerwania stosunków dyplomatycznych pomiędzy Polską a ZSRS. Po zakończeniu II wojny światowej, aż do upadku komunizmu w latach 1989-1991 władze sowieckie i podporządkowane im władze PRL oficjalnie głosili, że zbrodni w Katyniu dokonali Niemcy. Dopiero 13 kwietnia 1990 roku władze istniejącego jeszcze wtedy ZSRR przyznały się do swojej odpowiedzialności za zbrodnię katyńską.

14 października 1992 roku prezydent nowej Rosji, Borys Jelcyn, powstałej po upadku ZSRR w grudniu 1991 roku, przekazał władzom polskim najważniejsze dokumenty sowieckie, dotyczące zbrodni katyńskiej, między innymi cytowaną już zbrodniczą decyzję Stalina z 5 marca 1940 roku.